Moesoldeb a Moeseg
Mae’r gair mitzvahJewish law or commandment. It can also be used to mean a good deed. yn llythrennol yn golygu ‘gorchymyn’, fodd bynnag, fe’i defnyddir yn aml i olygu gweithred dda. Mae hyn oherwydd bod llawer o Iddewiaeth yn seiliedig ar y syniad o garedigrwydd a chyfiawnder. (Yn Iddew-Almaeneg mae’n cyfieithu fel gweithred dda.)
Pan heriodd rhywun RabbiMeaning teacher. A spiritual leader of a community. Rabbis study for years and take the ‘smeiha’ exam to gain the title of rabbi. Hillel (ganwyd tua 110 CC) i ddysgu’r Torah cyfan iddyn nhw tra’n sefyll ar un droed, atebodd Hillel yn enwog “Peidiwch â gwneud i eraill yr hyn sy’n gas gennych chi. Dyna’r Torah cyfan a’r gweddill yw sylwebaeth. Nawr ewch i astudio.”
Mae’r neges allweddol hon, a nodir yn y Torah fel ‘Câr dy gymydog fel ti dy hun’ (Lefiticus 19:18), yn egluro pam fod cymaint o reolau Iddewig ynglŷn â sut y dylai pobl drin ei gilydd. Mae dros hanner y ‘Deg Gorchymyn’ enwog (10 allan o’r 613 yn y Torah) yn gysylltiedig â hyn:
Anrhydeddwch eich tad a’ch mam . Trinwch nhw â pharch, gan eu bod nhw (fel arfer) wedi rhoi cymaint i chi.
Peidiwch â llofruddio. Diogelu bywyd dynol gan ei fod yn werthfawr.
Peidiwch â chyflawni godineb. Dylai gwŷr a gwragedd fod yn ffyddlon i’w gilydd.
Peidiwch â dwyn. Mae hyn yn helpu cymdeithas i fod yn deg.
Peidiwch â rhoi tystiolaeth ffug. Peidiwch â dweud celwyddau gan nad yw cymdeithas yn gweithio heb ymddiriedaeth.
Peidiwch â chwennych (bod yn genfigennus). Ni allwn ni helpu ein teimladau o fod eisiau’r hyn sydd gan eraill weithiau, ond rhaid i ni beidio â gweithredu ar ein teimladau mewn ffordd negyddol.
Mae rheolau Torah eraill i sicrhau cymdeithas deg ac iach yn cynnwys:
Mae Ba’al tash’ḥit (peidiwch â dinistrio na gwastraffu adnoddau) yn ymwneud â diogelu’r amgylchedd . Mae’r Torah yn nodi hyd yn oed mewn amseroedd rhyfel, “rhaid i chi beidio â dinistrio coed trwy chwifio bwyell yn eu herbyn. Cewch fwyta ohonynt, ond rhaid i chi beidio â’u torri i lawr” (Deuteronomium 20:19–20).
Yn y byd heddiw, byddai hyn yn cefnogi pethau fel bwyta llysiau ‘anghyson’ yn hytrach na’u taflu, a pheidio â chaniatáu datgoedwigo.
” Paid â dinistrio Fy myd, oherwydd os gwnei di, ni fydd neb ar dy ôl i’w wneud yn iawn eto.” (Midrash Pregethwr Rabbah 7:13)
Daw Tzedakah (elusen) o’r gair ‘ Tzedek ‘, sy’n golygu cyfiawnder . Hefyd yn gysylltiedig â’r gair ‘ Tzadik’ sy’n golygu cyfiawn . Mae’r Torah yn cyfarwyddo y dylid rhoi 10% o’ch enillion/cynnyrch i elusen (oni bai y byddai hynny’n golygu na allech fforddio byw ar yr hyn sydd ar ôl). Mae yna hefyd gyfreithiau penodol ynghylch gofalu am weddwon ac amddifad, sydd (yn enwedig yn oes y Beibl) yn cynrychioli’r bobl agored i niwed yn y gymdeithas.
Gwelir hyn yn stori Ruth, lle mae Boas y ffermwr yn gadael cnydau yng nghorneli ei gaeau i’r tlodion ddod a chymryd bwyd yn rhydd. Nid rhoi arian a gwrthrychau yn unig yw elusen serch hynny – gall hefyd fod yn rhoi ein hamser a’n sgiliau i helpu eraill.
Mae yna hefyd lawer o werthoedd diwylliannol sy’n ymwneud ag ymddygiad moesegol:
Haḥnasat OrḥimBeing hospitable – welcoming visitors into your home. (lletygarwch) – Roedd Abraham a Sarah yn enwog am groesawu pobl i’w cartref ac mae’r traddodiad yn parhau heddiw! Mae’n arferol i bobl Iddewig wahodd eraill draw i fwyta prydau bwyd ar y Saboth a gwyliau , yn enwedig os byddent ar eu pennau eu hunain fel arall. Pan fydd pobl Iddewig yn teithio, mae’n gyffredin iddynt gysylltu â’r gymuned Iddewig lle maent yn aros dros y Saboth a derbyn lletygarwch am bryd o fwyd gyda’r bobl leol.
Tikkun Olam ( trwsio neu berffeithio’r byd ) – Mae’r Mishnah yn sôn am wella systemau mewn cymdeithas ac yn trafod cyfreithiau i amddiffyn y rhai a allai fod dan anfantais. Yn y cyfnod modern, mae Tikkun OlamThe concept of repairing the world from things that have damaged it (physical or spiritual). fel arfer yn cyfeirio at fynd ar drywydd cyfiawnder cymdeithasol , fel ymladd dros hawliau pobl . Gall hefyd olygu gweithio i drwsio difrod yn natur a’r amgylchedd.
Gemilut Ḥasadim (gweithredoedd o garedigrwydd cariadus) – mae diwylliant Iddewig yn hyrwyddo’r syniad o helpu eraill pryd bynnag y bo angen. Gallai hyn fod trwy wirfoddoli i sefydliad lles, cefnogi’r henoed, helpu rhywun gyda gofal plant, benthyca arian i rywun heb log os oes ei angen arnynt, neu ddim ond peth syml fel rhoi lifft i rywun os nad oes ganddynt gar. Nid yw hyn yn cael ei wneud am unrhyw wobr , ond i wneud y byd yn lle gwell .
Bikkur ḤolimVisiting (and helping) the sick. (ymweld â’r cleifion a’u cefnogi) – Mae hyn yn cael ei grybwyll yn y Talmud sawl gwaith. Un enghraifft yw “Mae unrhyw un sy’n ymweld â’r claf yn ei wneud yn fyw…” (Nedarim 40a). Mae yna lawer o sefydliadau sy’n helpu i hwyluso ymweliadau â phobl sâl ac yn rhoi lifft i’r rhai sydd angen apwyntiadau ysbyty. Mae rotas prydau bwyd ar gyfer pobl sy’n sâl hefyd yn gyffredin iawn, lle mae’r gymuned yn dod at ei gilydd ac yn coginio i bobl nad ydyn nhw efallai hyd yn oed yn eu hadnabod!
